Không có một danh sách duy nhất các loại hội chợ; cách phân loại hữu ích là đặt một hội chợ lên năm trục độc lập: ai là khách (doanh nghiệp hay người tiêu dùng), ngành hàng rộng hay hẹp, phạm vi địa phương hay quốc tế, chức năng chính là gì, và diễn ra trực tiếp hay trực tuyến. Một hội chợ cụ thể là một tổ hợp của năm lựa chọn đó.
Ví dụ, một sự kiện có thể là hội chợ B2B, chuyên ngành hẹp, quốc tế, chức năng tìm nguồn cung, diễn ra trực tiếp; sự kiện khác là hội chợ tiêu dùng, tổng hợp, cấp tỉnh, chức năng bán lẻ. Gọi cả hai là "hội chợ" mà không nói rõ tổ hợp sẽ dẫn tới so sánh khập khiễng. Phần dưới đi lần lượt từng trục và kết thúc bằng một bảng ma trận để tra nhanh.
Vì sao nên phân loại theo nhiều trục thay vì một danh sách
Tài liệu phổ thông hay liệt kê kiểu "hội chợ thương mại, hội chợ chuyên ngành, hội chợ quốc tế, hội chợ tiêu dùng, hội chợ trực tuyến" như năm loại ngang hàng. Cách liệt kê đó lẫn lộn các tiêu chí: "chuyên ngành" nói về độ rộng ngành hàng, "quốc tế" nói về phạm vi, "tiêu dùng" nói về khách, "trực tuyến" nói về hình thức. Một hội chợ hoàn toàn có thể vừa chuyên ngành, vừa quốc tế, vừa trực tuyến.
Phân loại đa trục giải quyết vấn đề này giống cách các nhà phân loại học dùng nhiều đặc điểm độc lập để mô tả một đối tượng. Lợi ích thực tế có ba. Thứ nhất, nó buộc bạn hỏi đủ câu khi đánh giá một sự kiện thay vì dừng ở cái tên. Thứ hai, nó cho phép so sánh công bằng: chỉ nên so hai hội chợ có cùng tổ hợp ở những trục quan trọng với mục tiêu của bạn. Thứ ba, nó giúp đọc xu hướng: ví dụ nhiều hội chợ tổng hợp cấp tỉnh đang dần chuyển sang chuyên đề hẹp hơn như nông sản, sản phẩm làng nghề, vì khách và đơn vị tham gia đều muốn gặp đúng người.
Năm trục dưới đây không phải chuẩn quốc tế bắt buộc mà là khung làm việc gom từ cách ngành hội chợ và các hiệp hội thường mô tả sự kiện. Bạn có thể thêm trục khác, như tần suất hay đơn vị chủ trì, khi cần.
Trục 1 — Theo đối tượng khách: B2B, B2C và hỗn hợp
Hội chợ thương mại (B2B). Khách là doanh nghiệp: nhà phân phối, nhà bán lẻ, đơn vị mua hàng của nhà máy, nhà nhập khẩu. Khách thường phải đăng ký và chứng minh tư cách. Giao dịch là đơn hàng số lượng lớn, hợp đồng đại lý, hợp tác sản xuất; hiếm khi có bán lẻ tại chỗ.
Hội chợ tiêu dùng (B2C). Khách là người dân, vào cửa tự do hoặc mua vé. Bán lẻ tại chỗ là hoạt động chính, kèm khuyến mại, dùng thử, trải nghiệm. Hội chợ hàng tiêu dùng cuối năm, hội chợ ẩm thực, hội chợ nội thất cho gia đình thuộc nhóm này.
Hội chợ hỗn hợp. Dành một số ngày đầu cho khách chuyên ngành, các ngày sau mở cho công chúng, hoặc chia khu. Mô hình này giúp ban tổ chức tăng lượt khách và doanh thu vé, nhưng dễ làm loãng chất lượng khách B2B nếu tách không rõ.
Vì sao trục này quan trọng nhất. Nó quyết định gần như mọi thứ khác: loại nhân sự cần cử, lượng hàng mang theo, có cần chuẩn bị hoá đơn bán lẻ hay không, và chỉ số thành công là doanh thu tại chỗ hay số khách tiềm năng. Sai ở trục này thì đúng ở các trục còn lại cũng ít giá trị.
Trục 2 — Theo độ rộng ngành hàng: tổng hợp, chuyên ngành và chuyên đề hẹp
Hội chợ tổng hợp (ngành ngang) gom nhiều ngành hàng không liên quan: thực phẩm cạnh đồ gia dụng, cạnh máy nông nghiệp, cạnh dịch vụ du lịch. Ưu điểm là kéo được lượng khách lớn và đa dạng; nhược điểm là mỗi ngành chỉ có một phần nhỏ khách thật sự quan tâm. Hội chợ tổng hợp phổ biến ở cấp địa phương, trong các dịp kỷ niệm, lễ hội, hoặc gắn với chương trình kích cầu.
Hội chợ chuyên ngành (ngành dọc) chỉ tập trung một ngành và chuỗi giá trị liên quan: ngành nhựa và cao su, ngành thực phẩm đồ uống, ngành xây dựng và vật liệu, ngành y tế, ngành máy công cụ. Người tham quan chủ yếu là người làm trong ngành; mật độ khách đúng đối tượng cao hơn hẳn. Đây là dạng hội chợ mà doanh nghiệp B2B thường ưu tiên.
Hội chợ chuyên đề hẹp đi sâu hơn một bậc: chỉ bao bì, chỉ thiết bị chiếu sáng, chỉ cà phê đặc sản, chỉ linh kiện ô tô. Quy mô nhỏ hơn nhưng khách gần như toàn là người ra quyết định trong đúng phân khúc đó.
Quy luật chung là độ rộng càng hẹp, lượt khách càng ít nhưng tỷ lệ khách phù hợp càng cao. Với doanh nghiệp có sản phẩm kỹ thuật, khách mục tiêu hẹp, một hội chợ chuyên đề vài nghìn khách có thể giá trị hơn một hội chợ tổng hợp hàng trăm nghìn lượt.
Trục 3 — Theo phạm vi địa lý: địa phương, vùng, quốc gia và quốc tế
Phạm vi địa lý mô tả khách và đơn vị trưng bày đến từ đâu, không phải nơi tổ chức. Một hội chợ tổ chức ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh có thể chỉ mang tính địa phương nếu gần như toàn bộ người tham gia là doanh nghiệp trong vùng; ngược lại, một hội chợ ở một tỉnh nhỏ có thể mang tính quốc tế nếu là điểm hẹn của một ngành hàng xuất khẩu.
Chữ "quốc tế" trong tên sự kiện hay bị dùng rộng rãi. Một hội chợ đúng nghĩa quốc tế cần có tỷ lệ đáng kể đơn vị trưng bày và khách tham quan đến từ nước ngoài. Hiệp hội Toàn cầu của Ngành Triển lãm (UFI) có cơ chế công nhận sự kiện dựa trên các tiêu chí về tỷ lệ tham gia nước ngoài và việc số liệu được kiểm toán; khi một hội chợ nói mình là quốc tế, câu hỏi đáng đặt là "tỷ lệ đơn vị nước ngoài là bao nhiêu và ai xác nhận con số đó".
Với doanh nghiệp, trục này gắn với mục tiêu thị trường. Muốn mở rộng đại lý trong một vùng thì hội chợ cấp vùng là đủ và rẻ hơn; muốn tìm nhà nhập khẩu thì hội chợ quốc tế chuyên ngành, trong nước hoặc ở nước ngoài, mới là nơi có khách. Gửi hàng mẫu đi một hội chợ "quốc tế" mà gian bên cạnh toàn doanh nghiệp cùng tỉnh là trường hợp không hiếm.
Trục 4 — Theo chức năng chính của hội chợ
Cùng là hội chợ B2B chuyên ngành, mỗi sự kiện có thể nghiêng về một chức năng khác nhau. Chức năng chính quyết định khách đến với tâm thế gì.
- Hội chợ giới thiệu mẫu, nhận đơn đặt hàng: người bán mang mẫu, người mua đặt hàng theo mùa; phổ biến ở thời trang, đồ chơi, quà tặng, nội thất.
- Hội chợ tìm nguồn cung (sourcing): trọng tâm là người mua quốc tế đi tìm nhà máy; ban tổ chức thường có chương trình kết nối giao thương có hẹn trước.
- Hội chợ công nghệ và thiết bị: trình diễn máy móc chạy thật, giải pháp kỹ thuật; khách là kỹ sư, giám đốc sản xuất, đơn vị đầu tư.
- Hội chợ bán lẻ, kích cầu: bán trực tiếp cho người tiêu dùng, thường gắn với chương trình khuyến mại tập trung.
- Hội chợ nông sản, đặc sản vùng miền: kết nối nông dân, hợp tác xã, sản phẩm OCOP với nhà bán lẻ và người tiêu dùng.
- Hội chợ việc làm: doanh nghiệp tuyển dụng gặp người lao động, sinh viên; "hàng hoá" trao đổi là cơ hội việc làm.
- Hội chợ đầu tư, khởi nghiệp: dự án và doanh nghiệp trẻ gặp nhà đầu tư, quỹ, đối tác chiến lược.
- Hội chợ bản quyền và nội dung: mua bán bản quyền sách, phim, chương trình truyền hình giữa các đơn vị xuất bản, sản xuất.
Một hội chợ có thể có chức năng phụ, nhưng chức năng chính quyết định cách ban tổ chức mời khách. Đọc kỹ phần mô tả khách mời trong tài liệu chào mời là cách nhanh nhất để biết chức năng thật.
Trục 5 — Theo hình thức: trực tiếp, trực tuyến, lai và tần suất
Hội chợ trực tiếp là dạng truyền thống, cần địa điểm vật lý. Hội chợ trực tuyến dùng nền tảng số với gian hàng ảo, hồ sơ doanh nghiệp, hẹn gặp và trò chuyện video; dạng này phát triển mạnh trong giai đoạn đại dịch khi gặp mặt bị hạn chế. Hội chợ lai kết hợp hai hình thức: sự kiện trực tiếp có thêm nền tảng số để người không đến được vẫn xem sản phẩm, đặt lịch gặp, hoặc kéo dài kết nối trước và sau những ngày diễn ra.
Hình thức không nói lên chất lượng; nó nói lên loại tương tác. Trực tuyến làm tốt việc tìm kiếm và sàng lọc ban đầu, kém ở thẩm định mẫu thật và tạo niềm tin. Trực tiếp ngược lại. Vì vậy nhiều ban tổ chức dùng phần trực tuyến để kéo dài vòng đời của sự kiện chứ không thay thế nó.
Về tần suất, có hội chợ thường niên, hội chợ hai năm một lần, ba năm một lần, và hội chợ không định kỳ. Ngành có vòng đổi mới nhanh như thời trang, quà tặng thường có hội chợ theo mùa, mỗi năm hai kỳ; ngành máy móc nặng thường có chu kỳ dài hơn vì cần thời gian để có đủ sản phẩm mới đáng giới thiệu. Ngoài ra còn hội chợ lưu động, đổi địa điểm qua các tỉnh, phổ biến với hàng tiêu dùng và đưa hàng về nông thôn.
Ma trận tra nhanh: loại hội chợ, khách chủ yếu và mục tiêu phù hợp
Bảng dưới gom các tổ hợp thường gặp. Cột cuối là dấu hiệu nhận biết khi bạn đọc tài liệu giới thiệu sự kiện.
| Tổ hợp thường gặp | Khách chủ yếu | Mục tiêu phù hợp của đơn vị tham gia | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|---|
| B2C, tổng hợp, địa phương | Người dân trong vùng | Bán lẻ, thanh lý, nhận diện thương hiệu địa phương | Vào cửa tự do, có khu ẩm thực, vui chơi |
| B2B, chuyên ngành, quốc gia | Nhà phân phối, đại lý, nhà máy trong nước | Mở rộng đại lý, giới thiệu dòng mới | Khách đăng ký, có hội thảo kỹ thuật |
| B2B, chuyên ngành, quốc tế | Nhà nhập khẩu, người mua quốc tế | Tìm khách xuất khẩu, đối tác sản xuất | Có chương trình kết nối giao thương, tài liệu song ngữ |
| B2B, chuyên đề hẹp | Người ra quyết định trong một phân khúc | Gặp khách đúng ngách, theo dõi đối thủ | Quy mô nhỏ, khách rất chuyên sâu |
| Hỗn hợp, nông sản, vùng | Hợp tác xã, siêu thị, người tiêu dùng | Kết nối tiêu thụ, thử thị trường | Có cơ quan nông nghiệp, công thương đồng chủ trì |
| Trực tuyến, B2B | Người mua ở xa | Sàng lọc, hẹn gặp, giữ liên lạc | Có hồ sơ người mua, lịch hẹn video |
Khi đánh giá một lời mời tham gia, hãy viết ra tổ hợp năm trục của sự kiện đó trước, rồi đối chiếu với mục tiêu của doanh nghiệp. Lệch ở trục khách hoặc trục phạm vi là tín hiệu nên cân nhắc lại, dù chi phí có hấp dẫn đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Hội chợ OCOP thuộc loại nào trong cách phân loại này?
Thường là hội chợ hỗn hợp, chuyên đề nông sản và đặc sản, phạm vi tỉnh hoặc vùng, chức năng kết nối tiêu thụ. Một số kỳ thiên về bán lẻ cho người tiêu dùng, một số kỳ có phiên kết nối với nhà bán lẻ, siêu thị; cần đọc kỹ chương trình từng kỳ.
Hội chợ việc làm có phải là hội chợ thương mại không?
Không theo nghĩa của Luật Thương mại, vì không trao đổi hàng hoá, dịch vụ giữa thương nhân. Hội chợ việc làm mượn mô hình hội chợ để gom người tuyển dụng và người tìm việc, và chịu quy định trong lĩnh vực lao động, việc làm.
Hội chợ chuyên ngành có nhất thiết là B2B không?
Không. Có hội chợ chuyên ngành hướng tới người tiêu dùng như hội chợ xe, hội chợ đồ cưới, hội chợ nội thất gia đình. Chúng hẹp về ngành hàng nhưng khách vẫn là công chúng. Vì vậy cần xét trục khách và trục ngành hàng độc lập với nhau.
Làm sao kiểm chứng một hội chợ có thật sự mang tính quốc tế?
Hỏi ban tổ chức số liệu kỳ trước theo quốc gia của đơn vị trưng bày và khách, xem số liệu có được đơn vị độc lập kiểm toán không, và xem hội chợ có được hiệp hội ngành công nhận không. Danh sách đơn vị tham gia kỳ trước cũng là bằng chứng khó làm giả.
Có nên coi hội chợ trực tuyến là một loại riêng không?
Nên coi là một lựa chọn trên trục hình thức chứ không phải một loại tách biệt. Một hội chợ trực tuyến vẫn phải xác định khách là ai, ngành hàng gì, phạm vi ra sao. Nhiều hội chợ trực tiếp hiện có thêm phần trực tuyến song song.