World Expo (triển lãm thế giới) là sự kiện quốc tế quy mô lớn do Văn phòng Triển lãm Quốc tế (BIE) công nhận, nơi các quốc gia, tổ chức quốc tế và doanh nghiệp dựng nhà trưng bày quanh một chủ đề chung về những thách thức của nhân loại, kéo dài tới vài tháng và mở cửa cho công chúng. Mục tiêu chính là trình diễn, giáo dục và ngoại giao công chúng, không phải mua bán.
Chữ "expo" xuất hiện trong tên rất nhiều sự kiện thương mại, khiến nhiều người nhầm một hội chợ ngành với World Expo. Thực tế hai loại có người tổ chức, cơ chế tham gia và mục đích khác hẳn. Phần dưới giải thích BIE và công ước điều chỉnh, các loại Expo, những dấu mốc lịch sử, và điều doanh nghiệp thực sự nhận được khi xuất hiện ở một kỳ Expo.
BIE và Công ước Paris 1928: ai được gọi là World Expo
Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, các thành phố và quốc gia liên tục tổ chức "triển lãm quốc tế", có năm vài sự kiện trùng nhau, khiến các nước tham gia mệt mỏi về chi phí và chất lượng không đồng đều. Năm 1928, một công ước quốc tế ký tại Paris lập ra Văn phòng Triển lãm Quốc tế (Bureau International des Expositions, BIE), tổ chức liên chính phủ có trụ sở ở Paris, để điều phối tần suất, quy tắc tổ chức và quyền lợi của nước tham gia.
Theo cơ chế này, một quốc gia muốn tổ chức Expo phải nộp hồ sơ ứng cử qua chính phủ, trình bày chủ đề, địa điểm, kế hoạch tài chính; các nước thành viên BIE bỏ phiếu chọn nước đăng cai. Nước đăng cai sau đó gửi lời mời chính thức qua kênh ngoại giao tới các quốc gia và tổ chức quốc tế. Các nước tham gia thường cử một đơn vị chính phủ chủ trì nhà trưng bày quốc gia.
Hệ quả quan trọng: danh xưng World Expo không phải tên gọi tự do. Một sự kiện thương mại có chữ "expo" trong tên không vì thế mà là triển lãm thế giới; chỉ những sự kiện được BIE công nhận theo công ước mới thuộc hệ thống này. Khi đọc thông tin về một "expo quốc tế", câu hỏi đầu tiên nên là: sự kiện có được BIE công nhận hay đây là tên thương mại của một hội chợ?
Các loại triển lãm thuộc hệ thống BIE
Hệ thống BIE hiện bao gồm bốn loại sự kiện. Hai loại đầu là loại người ta thường nói tới khi nhắc đến Expo.
| Loại | Đặc điểm chính | Quy mô và thời gian |
|---|---|---|
| World Expo (triển lãm thế giới, loại đăng ký) | Chủ đề rộng về thách thức chung của nhân loại; các nước thường tự thiết kế và xây nhà trưng bày riêng | Lớn nhất; kéo dài tối đa khoảng sáu tháng; theo nguyên tắc cách nhau khoảng năm năm |
| Specialised Expo (triển lãm chuyên đề, loại công nhận) | Chủ đề hẹp và cụ thể hơn; nhà trưng bày thường do nước đăng cai xây sẵn cho các nước thuê | Nhỏ hơn; kéo dài tối đa khoảng ba tháng; diễn ra xen giữa hai kỳ World Expo |
| Triển lãm làm vườn quốc tế | Về cây cảnh, cảnh quan; phối hợp với hiệp hội quốc tế của ngành làm vườn | Quy mô và thời gian theo quy định riêng |
| Triennale di Milano | Triển lãm thiết kế và kiến trúc tại Milan, Ý, có truyền thống lâu đời | Gắn với một thiết chế cụ thể |
Sự phân biệt World Expo và Specialised Expo quan trọng với nước tham gia vì chi phí khác nhau rất nhiều: tự xây nhà trưng bày riêng ở World Expo là khoản đầu tư lớn, trong khi thuê không gian ở triển lãm chuyên đề nhẹ hơn. Chi tiết quy định hiện hành nên xem trực tiếp tài liệu của BIE.
Những dấu mốc làm nên hình ảnh của World Expo
Expo được nhớ đến nhiều nhất qua các công trình và công nghệ ra mắt tại đó. Danh sách dưới chỉ gồm những dấu mốc được ghi nhận rộng rãi:
- London 1851: Triển lãm Lớn trong Cung điện Pha lê bằng kính và sắt của Joseph Paxton, thường được coi là triển lãm thế giới đầu tiên.
- Paris 1889: tháp Eiffel được xây làm cổng vào triển lãm, ban đầu bị nhiều nghệ sĩ phản đối, sau trở thành biểu tượng của thành phố.
- Chicago 1893: vòng đu quay khổng lồ của George Ferris ra đời như câu trả lời của Mỹ cho tháp Eiffel; triển lãm cũng là nơi trình diễn chiếu sáng bằng điện quy mô lớn.
- Brussels 1958: công trình Atomium mô phỏng tinh thể sắt phóng đại, biểu tượng cho niềm tin thời hậu chiến vào khoa học.
- Montreal 1967: khu nhà ở Habitat 67 của kiến trúc sư Moshe Safdie, thử nghiệm nhà ở mô-đun xếp chồng.
- Osaka 1970: kỳ Expo đầu tiên ở châu Á, đánh dấu vị thế kinh tế mới của Nhật Bản.
- Các kỳ gần đây: chủ đề chuyển mạnh sang đô thị bền vững, năng lượng, lương thực, sức khoẻ và kết nối, phản ánh việc Expo ngày càng được dùng làm diễn đàn về phát triển bền vững.
Điểm chung của các dấu mốc là Expo đóng vai trò sân khấu trình diễn tương lai: công nghệ, kiến trúc, quy hoạch đô thị được trình bày cho công chúng trước khi phổ biến. Nhiều công trình vốn định tháo dỡ sau sự kiện lại ở lại và thay đổi hình ảnh cả thành phố.
Vòng đời của một kỳ Expo: từ ứng cử đến sau khi đóng cửa
Một kỳ Expo là dự án kéo dài nhiều năm, lâu hơn rất nhiều so với vài tháng mở cửa. Hiểu vòng đời giúp thấy vì sao Expo gắn chặt với chính sách đô thị và ngoại giao của nước đăng cai:
- Ứng cử: chính phủ nước muốn đăng cai nộp hồ sơ lên BIE, gồm chủ đề, địa điểm, kế hoạch tài chính, dự báo khách, phương án sử dụng khu đất sau sự kiện; BIE cử đoàn khảo sát.
- Bầu chọn: các nước thành viên BIE bỏ phiếu chọn nước đăng cai, thường nhiều năm trước ngày khai mạc; cuộc đua có thể mang màu sắc vận động ngoại giao.
- Mời tham gia: nước đăng cai gửi lời mời chính thức qua kênh ngoại giao; mỗi nước tham gia quyết định quy mô, cử cơ quan chủ trì, chọn hình thức nhà trưng bày.
- Thiết kế và xây dựng: nước đăng cai xây hạ tầng tổng thể, các nước tham gia thiết kế và xây nhà trưng bày; đây là giai đoạn tốn kém và nhiều rủi ro tiến độ nhất.
- Vận hành: trong thời gian mở cửa, mỗi nước thường có ngày quốc gia, chuỗi sự kiện văn hoá, diễn đàn doanh nghiệp, tiếp đón đoàn cấp cao.
- Đóng cửa và di sản: nhà trưng bày được tháo dỡ, tái sử dụng hoặc giữ lại; khu đất chuyển sang mục đích mới theo kế hoạch đã cam kết trong hồ sơ ứng cử.
Với doanh nghiệp muốn góp mặt, các giai đoạn "mời tham gia" và "thiết kế" là lúc cơ quan chủ trì nhà trưng bày quốc gia tìm đối tác, nhà tài trợ và sản phẩm tiêu biểu; chờ tới khi khai mạc mới hỏi thường đã muộn.
World Expo khác hội chợ thương mại ở đâu
Đặt hai loại sự kiện cạnh nhau giúp tránh nhầm lẫn khi đọc thông tin và khi doanh nghiệp được mời tham gia.
| Tiêu chí | World Expo | Hội chợ thương mại |
|---|---|---|
| Người tổ chức | Quốc gia đăng cai, theo công ước và sự công nhận của BIE | Ban tổ chức thương mại, hiệp hội, cơ quan xúc tiến |
| Đơn vị tham gia | Chủ yếu là các quốc gia và tổ chức quốc tế; doanh nghiệp tham gia qua nhà trưng bày quốc gia hoặc gian riêng | Doanh nghiệp thuê diện tích trực tiếp |
| Mục đích | Trình diễn, giáo dục, ngoại giao công chúng, hình ảnh quốc gia | Giao dịch, tìm khách, tìm đối tác |
| Khách | Công chúng rộng, du khách, học sinh, đoàn chính phủ | Người mua chuyên nghiệp hoặc người tiêu dùng |
| Thời gian | Nhiều tuần đến khoảng sáu tháng | Thường vài ngày |
| Tần suất | Theo chu kỳ do BIE điều phối | Thường hằng năm hoặc theo chu kỳ của ngành |
| Bán hàng | Hạn chế, chủ yếu ẩm thực, vật lưu niệm | Là mục tiêu chính hoặc quan trọng |
Điểm cần nhớ: Expo đo thành công bằng lượt khách, mức độ lan toả hình ảnh và quan hệ được thiết lập, không phải bằng đơn hàng. Một doanh nghiệp tham gia Expo với kỳ vọng như ở hội chợ ngành sẽ thất vọng.
Doanh nghiệp được gì từ một kỳ World Expo
Doanh nghiệp thường có mặt ở Expo theo ba cách: là đối tác, nhà tài trợ hoặc đơn vị trưng bày trong nhà trưng bày quốc gia; là nhà tài trợ cho nước đăng cai; hoặc tham gia các diễn đàn, tuần lễ chuyên đề do các nước tổ chức trong thời gian Expo. Việt Nam cũng đã có nhà trưng bày tại một số kỳ Expo, trong đó các doanh nghiệp được mời giới thiệu sản phẩm tiêu biểu.
Giá trị thực tế với doanh nghiệp chủ yếu nằm ở hình ảnh và quan hệ. Việc được chọn đại diện ngành hàng trong nhà trưng bày quốc gia là tín hiệu uy tín; các tuần lễ ngành, diễn đàn đầu tư, hội nghị bên lề tạo dịp gặp quan chức, nhà đầu tư, đối tác cấp cao của nhiều nước. Ẩm thực, du lịch, văn hoá, thủ công mỹ nghệ là những ngành hưởng lợi rõ, vì khách công chúng là người tiêu dùng tiềm năng của chính các ngành này.
Ngược lại, Expo không phải nơi tìm nhà phân phối hay chốt đơn hàng như hội chợ ngành. Khách đi qua với tâm thế du khách, không có thời gian và nhu cầu trao đổi thương mại. Doanh nghiệp được mời tham gia nên hỏi rõ: vai trò của mình trong nhà trưng bày, các sự kiện bên lề có thể tận dụng, chi phí nào do mình chịu. Nếu mục tiêu là đơn hàng, ngân sách đó thường hiệu quả hơn khi dành cho hội chợ chuyên ngành.
Những tranh luận quanh World Expo
Chi phí và di sản sau sự kiện. Xây dựng khu Expo đòi hỏi đầu tư lớn cho hạ tầng và nhà trưng bày. Câu hỏi thường gặp là sau vài tháng, khu đất được dùng vào việc gì. Một số kỳ để lại khu đô thị, công viên, công trình biểu tượng; một số khác để lại công trình bỏ hoang. Nhiều nước đăng cai gần đây chú trọng kế hoạch tái sử dụng ngay từ hồ sơ ứng cử.
Còn cần thiết khi đã có internet? Người phản biện cho rằng vai trò trình diễn công nghệ của Expo đã bị truyền thông số thay thế. Người ủng hộ nhìn Expo như một diễn đàn ngoại giao công chúng và trải nghiệm tập thể khó thay thế, đồng thời là động lực cho đầu tư đô thị của nước đăng cai.
Tác động môi trường. Lượng khách lớn, công trình tạm và vận chuyển quốc tế tạo dấu chân môi trường đáng kể, trong khi chủ đề nhiều kỳ lại nói về bền vững. Một số nước đăng cai và nước tham gia đã thử thiết kế nhà trưng bày tháo lắp, tái sử dụng vật liệu.
Đánh giá hiệu quả kinh tế. Các con số về tác động kinh tế thường do nước đăng cai công bố và phụ thuộc mạnh vào giả định. Đánh giá độc lập, có phương pháp minh bạch, hiếm hơn; người đọc nên thận trọng với các con số tổng tác động được nêu trong truyền thông.
Câu hỏi thường gặp
Một sự kiện có chữ Expo trong tên có phải là World Expo không?
Không. Expo là từ được dùng tự do trong tên hội chợ, triển lãm thương mại. Chỉ sự kiện được BIE công nhận theo Công ước Paris 1928 mới thuộc hệ thống triển lãm thế giới. Danh sách các kỳ đã và sắp diễn ra được công bố trên trang chính thức của BIE.
Doanh nghiệp tư nhân có thể tự thuê gian hàng ở World Expo không?
Thường không theo cách thuê diện tích như hội chợ. Doanh nghiệp tham gia chủ yếu qua nhà trưng bày quốc gia của nước mình, qua tư cách tài trợ, hoặc qua sự kiện bên lề. Cơ hội cụ thể phụ thuộc vào cơ quan chủ trì nhà trưng bày quốc gia ở từng kỳ.
Vì sao các quốc gia sẵn sàng chi lớn cho nhà trưng bày ở Expo?
Vì Expo là kênh ngoại giao công chúng tiếp cận hàng triệu người trong vài tháng, cơ hội quảng bá du lịch, văn hoá, môi trường đầu tư, và dịp để lãnh đạo, doanh nghiệp gặp đối tác. Giá trị này khó lượng hoá nên mức đầu tư của mỗi nước khác nhau nhiều.
Triển lãm chuyên đề của BIE khác World Expo thế nào với người tham quan?
Với người tham quan, triển lãm chuyên đề nhỏ hơn, thời gian ngắn hơn và chủ đề hẹp hơn, như nước, năng lượng hay biển. Nhà trưng bày ít mang tính biểu tượng kiến trúc hơn vì thường dùng không gian do nước đăng cai xây sẵn, nhưng nội dung có thể chuyên sâu hơn.
World Expo có liên quan gì tới Thế vận hội không?
Hai sự kiện độc lập, do hai tổ chức quốc tế khác nhau điều phối. Điểm giống là đều là sự kiện lớn mà thành phố phải cạnh tranh để đăng cai, đều đòi hỏi đầu tư hạ tầng và đều đặt ra câu hỏi về di sản sau sự kiện. Trong lịch sử, có vài kỳ hai sự kiện từng diễn ra gắn với nhau.